Thuở bé tôi đã ngủ say bên cuốn Nghìn lẻ một đêm, đã nằm trong giấc mơ có bàn tay
cô Tấm. Và lớn lên khi đã hiểu đôi chút về cuộc đời, tôi biết thấu hiểu nỗi đau của nàng
Kiều, của Chí Phèo rồi sự cực khổ của số phận chị Dậu. Tất cả những hình tượng điển hình
của một thời đại, một số phận đó in dấu mãi trong tôi và trong lòng người đọc. Những
nàng Kiều, Chí Phèo hay chị Dậu tôi nghe như quen lắm, gần gũi lắm và cũng lạ lắm, xa
cách lắm. Bởi vì họ là nhân vật trong văn chương, mà lại là một điển hình. Có phải điền
hinh như nhà phê bình văn học Nga Bê-ê-lin-xki viết “Tính điển hình là một trong những
dấu hiệu nổi bật của tính mới mẻ trong sáng tạo. Nếu có thể thì cũng nói được rằng : Tính
điển hình là huy chương của nhà văn. Điển hình là người lạ đã quen biết” không.
Văn học là mĩ học của ngôn từ. Văn học làm đẹp trái tim, tâm hồn con người. Nó khai
thác những tình cảm phong phú của con người. Đó là những cảm xúc tế nhị hay mãnh liệt
của con người vươn tới tự do, dân chủ, vươn tới thế giới của tình thương. Văn học nghệ
thuật hướng tự do,hạnh phúc và nhân phẩm của con người. Nhà văn thể hiện tất cả điều đó
thông qua hình tương. Và tác phẩm nào cũng thế, đều có hình tượng. Hình tượng đó là
những gì sinh động, cụ thể nhất, trực giác nhất, nơi đó tác giả gởi một thông điệp tinh thần,
tình cảm, một cách nhìn nhận hiện thực.... được thể hiện bằng ngôn từ....và ngôn ngữ vốn
dĩ là một cơ thể sống phức tạp, vận động, nhiều thanh âm, nhiều màu sắc, mỗi tiếng, mỗi
từ khi được nhà văn dùng để xây dựng hình tượng chúng đều có những lớp nghĩa mới,
những gía trị mới... Điều đó chứng tỏ hình tượng rất đa dạng. Nó thể hiện tài năng của nhà
văn ói lên đựơc phẩm chất và thành tựu xuất sắc của văn học, nó phản ánh một xã hội.
Điển hình ? Không phải nhà văn nào cũng làm được điều đó. Xây dựng hình tượng văn
học thì dễ dàng, song để đưa sản phẩm tinh thần của mình lên ngang mức điển hình phải đi
lên từ một hình tượng độc đáo, phải tâm trí người đọc những lăn sóng tình cảm nhiều, rộng
, có khi vô bờ bến, nó vang dội trong nhiều thế kỉ. Rõ ràng hơn điển hình chính là khái
quát. Khái quát đến mức có thể làm ta liên tưởng đến cái tương tự ở ngoài đời. Nguyễn Du
đã xây dựng thành công hình tưọng nhân vật Thuý Kiều, không chỉ thế Kiều đã trở thành
nhân vật điển hình trong văn học. Nhân vật này đã ăn sâu vào tiềm thức người đọc đến độ
người ta có thể hình dung tên Kiều để chỉ một số người có hoàn cảnh như thế trong xã hội.
Có khi người ta dùng tên Tú Bà hay Sở Khanh để chỉ bọn người sống bằng những nghề
“đưa người cửa trước, rước người cửa sau” và lũ “chải chuốt, dịu dàng” chuyên quyến rũ
đàn bà, con gái nhẹ dạ.
Trong đời sống xã hội ta thường gặp những khái niệm điển hình :học sinh điển hình,
một gia đình điển hình cho khu phố về nề nếp giáo dục con cái. Chúng có nghĩa là những
cái bình thường nhất, thường xảy ra nhất, lặp đi lặp lại nhiều nhất , tiêu biểu nhất, lí tưởng
nhất của một người nào đó, mội điều gì hoặc một môi trường nhất định. Song điển hình
nghệ thuật không hoàn toàn giống hệt điển hình xã hội. Về bản chất, điển hình không phải
là cá biệt nhưng lại là cái cá biệt, là một cá tính xác định, độc đáo riêng biệt khác nhau, có
ở nhân vật này mà không có ở nhân vật khác. Đó chính là “người lạ” theo cách nói của Bê
–ê-lin-xki. Chí phèo là nông dân. Một anh trai lực hiền lành như đất, thế nhưng từ bốn bức
tường lao lí ra cuộc đời Chí đã trở thành “con quỷ” của làng Vũ Đại. Chí cứ mãi chìm đắm
trong những cơn say, và ngủ trong lúc say, dường như chưa bao giờ Chí tỉnh cả. Và cứ mỗi
lần có con ma men trong người, Chí lại rạch mặt ăn vạ, và cứ hễ “rượu xong là hắn chửi”.
Tiếng chửi của Chí từ trang sách cứ âm vang trong người đọc mãi, hoàn toàn không giống
với tiếng bước chân chạy thình thịch lo âu tất tưởi của chị Dậu. Chị Dậu là nông dân. Chị
cũng là một nông dân nghèo nàn không khác chi anh Chí. Chị cũng bị áp bức. Chị cũng
mang bao điều đau khổ. Song, cùng đứng trước hiện thực như nhau, nhưng mỗi nhà văn lại
có một điểm nhìn khác nhau, mỗi nhà văn lại có một “nhãn quan” khác nhau. Sự thật lồ lộ
trước mắt có thể là ai cũng nhìn thấy nhưng khi vào tác phẩm , qua lăng kính chủ quan của
nhà văn, nó trở thành một tấm ảnh với nhiều góc độ, nhiềm gam màu khác biệt. Chị Dậu
khác Chí Phèo, Chí Phèo phản kháng lại xã hội bằng con đường lưu manh hoá. Còn chị
Dậu, chị âm thầm chịu đựng, chạy ngược chạy xuôi lo từng hào nhỏ để đóng thuế cho
chồng, cho em chồng. Nếu Nam Cao xây dựng một nhân vật điển hình của ngừơi nông dân
bế tắc đi đến con đường gần như mất hẳn nhân tính. Thì ngược lại, Ngô Tất Tố lại xây
dựng một chị Dậu ngời ngời phẩm chất cao đẹp của phụ nữ Việt nam với những lo suốt đời
vất vả....
Về hình thức, nói như trên không có nghĩa là điển hình văn học rất trừu tượng mà
trước tiên nó rất sống động và cụ thể. Bên cạnh cái “lạ” thì nó chính là cái quen biết. Điển
hình trong văn hcọ thể hiện chủ yếu ở hai khía cạnh chính là sản phẩm được nhào nặn từ
hoàn cảnh cụ thể điển hình cho nên nó rất sống động và gần gũi. Chính vì sự sống động
nên rất thực, rất quen, Chí Phèo rất cá biệt, cá biệt từ tính cách đến hành động....Chí Phèo
vừa là con quỷ dữ trong mái nhà tranh với thú vui vườn ruộng. Chí Phèo vừa là cục sáp
trong bàn tay nóng của bọn thống trị vừa là một nô lệ thức tỉnh. Và chính nhờ những cá
tính cá biệt đó mà Chí trở thành điển hình của người dân thuộc địa tủi nhục, bần cùng. Đọc
Chí Phèo, ta như đang lật lại từng trang sử tâm hồn Việt Nam tràn ngập niềm đau khổ.
Môi trường hay hoàn cảnh là cái khuôn để nhà văn đúc nên những nhân vật. Nhân vật
điển hình thểhiện những cái chung phổ biến đối với môi trường. Một nhân vật điển hình
phải nằm trong hoàn cảnh điển hình, cụ thể. Những nhân vật không thể không có số phận,
những bước đi lệch khỏi hoàn cảnh ấy, môi trường ấy. Tất cả là những tinh tú quay quanh
mặt trời. Có thể có những nhân vật thăng hoa từ nguyên mẫu có thực trong đời sống cụ thể,
môi trường cụ thể. Cũng có thể có những nhân vật đi lên từ hiện thực qua trí tưởng tưởng
của nhà văn. Nhưng dù đi lên từ đâu, thì nhân vật điển hình cũng có nghĩa tiêu biểu cho
cuộc sống đó, môi trường đso. Hay đúng hơn là hoàn cảnh điển hình tạo ra nhân vật điển
hình. Chí Phèo sống trong hoành cảnh xã hội cực kì thảm hại, sống trong hoàn cảnh điển
hình nhất của thời kì dân tộc chìm sâu trong máu và nước mắt. Một môi trường hỗn loạn
như Nam Cao từng viết “quần ngư tranh thực” và Chí là đại diện đau đớn nhất của môi
trường ấy. Là một anh làm thuê hiền lành an phận, Chí thật sự trở thành miếng mồi ngon
cho bọn cường hào ác bá và từ con người bình thưòng Chí trở thành một con quỷ, một con
thú độc hình nhân.
Rõ ràng tính cách của Chí không thể thoát ra được những quy luật chung của môi
trường mà anh đang sống. Bản thân Chí bước trên con đưòng tha hoá, không phải để lại
những dấu vết đầu tiên, mà anh bước đi là anh giâẫ lên những dấu chân của những kẻ như
Năm Thọ, Binh Chức phải cầm dao để sống , để buộc Chí phải rơi từng giọt máu, bán lần
nhân phẩm để mưu sinh, để đè bẹp cái khát khao lương thiện của Chí bằng những chuỗi
dài say rượu triền miên. Ánh trăng thiên nhiên đã một phần trả lại tính người cho Chí, ánh
trăng dịu dàng đã cho Chí Phèo tìm lại ánh sáng đó, đó là cho Chí một Thị Nở. Đối với
người khác, Thị Nở dở hơi còn đối với Chí, chị cũng là người phụ nữ tuyệt vời, là ngừơi
đầu tiên không biết xa lánh, ghê tởm Chí. Và chính bát cháo hành đầy tình người của Thị
Nở dã khơi dậy ngọn lửa thiện – nhân vốn ẩn tàng trong con người Chí thuở nào bừng lên.
Chí tìm lại đựoc chính mình.
Hoàn cảnh xã hội thời bấy giờ đã tạo nên Chí và Chí tiêu biểu cho hoàn cảnh xã hội
đó, đó là lẽ tất nhiên. Nhân vật điển hình và hoàn cảnh điển hình là hai yếu tố biện chứng
lẫn nhau. Đấy là hai mặt cảu một tờ giấy không thể tách rời nhau, nhưng không hoàn toàn
giống nhau. Bởi vì sao? Dù có tính khái quát rộng, dù miêu tả cụ thể, sinh động , dù đi lên
từ hiện thực, nhân vật điển hình vẫn là một hình tượng nghệ thuật do nghệ sĩ tạo ra, là tấm
lụa màu, được dệt bằng những sợi tơ hiện thực, bằng màu sắc cá tính, bằng bàn tay và khối
óc của nhà văn. Cho nên phần nào nhân vật điển hình chịu ảnh hưởng của tư tưởng nhân
văn. Nhà văn nào cho ra một điển hình riêng với những suy tư trăn trở riêng, và nhân vật
điển hình trở nên đẹp hơn hoặc xấu hơn tùy theo quan điểm chủ quan của tác giả.
Có nhân vật điển hình tiêu biểu cho hoàn cảnh nhất định, nhưng cũng có nhân vật điển
hình mang theo dấu vết dân tộc, đôi khi toàn nhân loại . Chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô
Tất Tố là một nhân vật điển hình của một môi truờng xã hội thực dân phong kiến, của một
dân tộc “đói nghèo trong rơm rạ” (Chế Lan Viên) trong gông cùm nô lệ, suốt cuộc đời chỉ
sống trong cực khổ không thấy một ngày thậm chí một giờ được hạnh phúc, đó là dân tộc
Việt Nam. Một dân tộc luôn đau khổ, luôn bị chèn ép, song ý chí phấn đấu, sức mạnh tự vệ
có thể bùng nổ. Chị Dậu dịu dàng chân thạt, chỉ biết ban phát tình yêu cho chồng, tình
thương vô bờ bến cho con nhưng cũng có thể quật ngã bọn cường hào khi đi đến đường
cùng giành sự sống. Và Chí Phèo, Chí không những là nhân vật điển hình của một xã hội
mà Chí còn là điển hình nhân loại. Mâu thuẫn trong tác phẩm giữa cái thiện và cái ác, mâu
thuẫn giữa “con quỷ” và “con người”, mâu thuẫn giữa sự tuyệt quyền làm người và khát
khao được hoà đồng với con người bình thường, lương thiện... Đó là bi kịch của con người
trên trái đất này cứ không dừng lại ở anh Chí Phèo của một làng quê bé nhỏ. Mối tình của
Rômêô và Julliet không chỉ là một câu chuyện tình bi ái ở Anh, ở Ý trong tác phẩm
Sechxpia mà đó là giọt lệ đau đớn của nhà văn khóc cho vạn cuộc tình trên đời này, ở đâu
đấy trên trái đát này có nhiều, rất nhiều cuộc tình bi thương như thế...
Những nhân vật ấy cứ theo thời gain cứ tồn tại mãi, bất tử trong tim độc giả. Con thoi
thời gian cứ bay, không những lớp bụi thời gian không làm mờ đi những nhân vật đó, mà
ngược lại các nhân vật ấy càng điển hình hơn cho “một thời” cụ thể. Grăngđê của Banlzac,
A.Q cảu Lỗ Tấn, Natasa Rostova cảu L. Tônxtoi, Xuân Tóc đỏ, Nghị Hách của Vũ Trọng
Phụng, Chí Phèo của Nam Cao...mãi mãi trường tồn, vẫn đem lại giá trị nhận thức và sức
truyền cảm cho nhiều thế hệ.
Một lần nữa tôi xin mượn câu của Bê- ê- lin- xki để kết lại vấn đề:
“Tính điển hình là một trong những dấu hiệu của tính mới mẻ trong sáng tạo, hay nói
đúng hơn là bản thân sức sáng tạo. Nếu có thể thì cũng nói rằng tính điển hình là huy
chương của nhà văn. Điển hình là người lạ đã quen biết”.