ác gia Hoàng đế - Thiền sư - Thi sĩ Trần Nhân tông PGS.TS. Nguyễn Hữu Sơn Phòng Tạp chí Nghiên cứu Văn học
1. Với tầm vóc danh nhân văn hóa, Trần Nhân Tông (1258-1308) tỏa sáng trên tư cách một vị hoàng đế sáng suốt, vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và để lại những áng thi ca thấm đậm lẽ đạo tình đời. Nghiệm sinh nửa thế kỷ trên cõi đời, Trần Nhân Tông đã có những đóng góp xuất sắc vào lịch sử chống ngoại xâm, xây dựng đất nước, phát triển tư tưởng Phật giáo dân tộc và để lại nhiều tác phẩm thơ phú bằng chữ Hán và chữ Nôm đặc biệt giá trị(1).
Trên thực tế, có thể nhận diện về Trần Nhân Tông như một nhân vật lịch sử, một mẫu hình hoàng đế phương Đông gắn với vị thế thiền sư - nhà truyền giáo và tư cách thi nhân - người kiến tạo những giá trị văn hóa. Ở đây, trong phạm vi cụ thể hơn, trước hết chúng tôi định vị Trần Nhân Tông như một tác gia văn học, trên cơ sở đó sẽ soi chiếu trở lại cả ba phương diện hoàng đế - thiền sư - thi sĩ cùng hiện diện trong một tác gia Trần Nhân Tông; nói cách khác, chúng tôi không nhằm phác thảo chân dung một nhân vật lịch sử hoàng đế nói chung mà chủ ý qua thơ văn sẽ đi đến xác định đặc điểm kiểu mẫu tác gia hoàng đế - thiền sư - thi sĩ Trần Nhân Tông...
2. Vào ngày 24-2 năm Mậu Ngọ (1258), Trần Thái Tông lui về Bắc cung  làm Thái thượng hoàng, nhường ngôi cho Hoàng thái tử Hoảng (Trần Thánh Tông). Mùa đông năm ấy, nhằm ngày 11-11, Hoàng trưởng tử Khâm ra đời. Đến tháng 12 năm Quý Dậu (1273), Hoàng trưởng tử Khâm được sách phong làm Hoàng thái tử, lấy con gái trưởng của Hưng Đạo Vương làm phi...
Kịp đến ngày 22-10 năm Mậu Dần (1278), Trần Thánh Tông nhường ngôi cho Hoàng thái tử Khâm (Nhân Tông). Từ đây, Trần Nhân Tông bắt đầu một trang đời mới trên cương vị bậc Hoàng đế, đặc biệt đã cùng Trần Thánh Tông và toàn dân Đại Việt đánh tan hai cuộc xâm lược của đạo quân Nguyên Mông hùng mạnh (1285, 1287-1288). Trong thời điểm nguy nan của cuộc kháng chiến chống Nguyên  Mông năm 1285, Trần Nhân Tông cho khắc thơ vào thuyền ngự để động viên quân sĩ và khẳng định niềm tin chiến thắng:
 Cối Kê cựu sự quân tu ký,
Hoan, Diễn do tồn thập vạn binh.
(Cối Kê việc cũ ngươi nên nhớ,
Hoan, Diễn còn kia chục vạn quân)
Bước vào cuộc kháng chiến, Trần Nhân Tông từng trực tiếp sai người đi dò xét tình hình giặc, từng đi thuyền nhẹ và đi bộ qua các vùng Ba Chẽ - Quảng Yên - Yên Hưng (Quảng Ninh), từng trực tiếp chỉ huy đánh giặc trên địa bàn các tỉnh Hưng Yên, Ninh Bình và dọc sông Hồng. Trên tư cách bậc đế vương, Trần Nhân Tông đã có lời nói và hành động khá đặc biệt trước việc chém được đầu Nguyên soái Toa Đô. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi: "Vua trông thấy thủ cấp của Toa Đô, thương hại nói: "Người làm tôi phải nên như thế này". Rồi cởi áo ngự, sai quân đem liệm chôn, nhưng ngầm sai lấy đầu Toa Đô đem tẩm dầu để răn, vì cớ Toa Đô mượn đường vào cướp nước ta đã ba năm"(2). Thấm nhuần tư tưởng Nho giáo, Trần Nhân Tông đề cao lễ nghĩa kẻ bề tôi ngay cả khi biết đó là kẻ đối địch; mặt khác, ở vị thế người đứng đầu cả một nước, một dân tộc độc lập, tự chủ, ông kiên quyết sai lấy đầu Toa Đô tẩm dầu làm răn vì can tội "mượn đường vào cướp nước ta"...
Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược năm 1287-1288, trên tư cách Hoàng đế, Trần Nhân Tông thể hiện rõ tinh thần yêu nước và tài năng tổ chức, tập hợp lực lượng. Trước thế giặc, vua từng hai lần hỏi ý kiến Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn: "Thế giặc năm nay thế nào?", và: "Giặc tới, liệu tình hình thế nào?", rồi được Trần Quốc Tuấn trả lời: "Theo như thần thấy, phá được chúng là điều chắc chắn", và: "Năm nay đánh giặc nhàn"... Trong việc dùng người, Trần Nhân Tông biết Trần Khánh Dư là kẻ tham nhưng vẫn sử dụng. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép: "Khánh Dư tính tham lam thô bỉ, những nơi ông ta trấn nhậm, mọi người đều rất ghét. Nhân Tông chỉ tiếc ông có tài làm tướng nên không nỡ bỏ mà thôi"(3)... Nhà vua còn trực tiếp hòa giải mối hiềm khích giữa Tả phụ Lê Tòng Giáo với Hàn lâm phụng chỉ Đinh Củng Viên, kết quả: "Từ đó,